آرشیو آذر ۱۳۳۸

«ازدواج محمدرضا پهلوی و فرح دیبا؛ روایتی از دربار تا تبعید»

## آغاز آشنایی محمدرضا پهلوی و فرح دیبا در سال ۱۳۳۸، فرح دیبا دانشجوی معماری در پاریس بود. نخستین دیدار او با محمدرضا پهلوی در جریان دیدار شاه ایران با گروهی از دانشجویان ایرانی مقیم فرانسه شکل گرفت. این آشنایی پس از بازگشت فرح به تهران ادامه پیدا کرد و در مدت کوتاهی به دیدارهای خانوادگی و تصمیم برای ازدواج رسید. محمدرضا پهلوی پیش از این دو بار ازدواج کرده بود. ازدواج نخست او با فوزیه، شاهدخت مصر، به جدایی انجامیده و حاصل آن دختری به نام شهناز بود. ازدواج دوم او با ثریا اسفندیاری نیز بدون تولد فرزند پایان یافته بود. به همین دلیل، ازدواج سوم شاه با انتظار دربار برای تولد ولیعهد و تعیین جانشین سلطنت همراه شد. ## مراسم ازدواج در تهران مراسم ازدواج محمدرضا پهلوی و فرح دیبا در ۲۹ آذر ۱۳۳۸ (۲۱ دسامبر ۱۹۵۹) در تهران برگزار شد. فرح در زمان ازدواج ۲۱ سال داشت و پس از برگزاری مراسم، با عنوان ملکه ایران وارد زندگی رسمی دربار شد. این ازدواج از ابتدا تنها یک رابطه خانوادگی نبود. موضوع جانشینی سلطنت، جایگاه همسر پادشاه و توجه گسترده رسانه‌های داخلی و خارجی، آن را به یکی از مهم‌ترین ازدواج‌های سیاسی و اجتماعی دوران پهلوی تبدیل کرد. ## تولد ولیعهد و تشکیل خانواده کمتر از یک سال پس از ازدواج، رضا پهلوی در ۹ آبان ۱۳۳۹ (۳۱ اکتبر ۱۹۶۰) متولد شد و به عنوان ولیعهد ایران شناخته شد. محمدرضا پهلوی و فرح پهلوی در ادامه صاحب سه فرزند دیگر به نام‌های فرحناز، علیرضا و لیلا شدند. | فرزند | تاریخ تولد | توضیح | |---|---|---| | رضا پهلوی | ۹ آبان ۱۳۳۹ (۳۱ اکتبر ۱۹۶۰) | نخستین فرزند مشترک و ولیعهد ایران | | فرحناز پهلوی | ۲۱ اسفند ۱۳۴۱ (۱۲ مارس ۱۹۶۳) | دومین فرزند مشترک | | علیرضا پهلوی | ۸ اردیبهشت ۱۳۴۵ (۲۸ آوریل ۱۹۶۶) | سومین فرزند مشترک | | لیلا پهلوی | ۷ فروردین ۱۳۴۹ (۲۷ مارس ۱۹۷۰) | چهارمین فرزند مشترک | ## از ملکه ایران تا عنوان شهبانو فرح پهلوی به‌تدریج از جایگاه تشریفاتی همسر پادشاه فاصله گرفت و در حوزه‌های فرهنگی، هنری، آموزشی، درمانی و اجتماعی فعالیت عمومی پیدا کرد. در مراسم تاج‌گذاری ۴ آبان ۱۳۴۶ (۲۶ اکتبر ۱۹۶۷)، محمدرضا پهلوی تاج شهبانویی را بر سر او گذاشت و فرح با عنوان رسمی شهبانوی ایران شناخته شد. این جایگاه نقش او را در ساختار سلطنت برجسته‌تر کرد. بر اساس تغییرات مربوط به جانشینی، در صورت درگذشت پادشاه پیش از رسیدن ولیعهد به سن قانونی، فرح می‌توانست تا زمان رسیدن ولیعهد به سن مقرر، مسئولیت نیابت سلطنت را بر عهده بگیرد. ## سال‌های پایانی سلطنت و خروج از ایران با گسترش اعتراضات سیاسی در سال ۱۳۵۷، زندگی محمدرضا پهلوی و فرح پهلوی نیز وارد مرحله‌ای بحرانی شد. آن‌ها در ۲۶ دی ۱۳۵۷ (۱۶ ژانویه ۱۹۷۹) ایران را ترک کردند؛ سفری که در ابتدا موقت تصور می‌شد، اما به خروج دائمی آن‌ها از کشور تبدیل شد. خانواده پهلوی پس از خروج از ایران مدتی در مصر، مراکش، باهاما، مکزیک، ایالات متحده و پاناما اقامت داشتند. بیماری محمدرضا پهلوی در همین دوره شدت گرفت و فرح در جریان جابه‌جایی‌های پی‌درپی و مراحل درمان در کنار او باقی ماند. ## پایان ازدواج محمدرضا پهلوی و فرح دیبا محمدرضا پهلوی در ۵ مرداد ۱۳۵۹ (۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰) در قاهره درگذشت و ازدواج بیش از بیست‌ساله او با فرح پهلوی پایان یافت. رابطه محمدرضا پهلوی و فرح دیبا از یک آشنایی در پاریس آغاز شد، در مرکز ساختار سیاسی و سلطنتی ایران قرار گرفت و سرانجام در تبعید به پایان رسید. روایت این ازدواج، هم‌زمان داستان یک خانواده، مسئله جانشینی سلطنت و بخشی از تحولات پرتنش تاریخ معاصر ایران است. ## جدول زمانی رابطه | رویداد | تاریخ | |---|---| | آشنایی در پاریس | سال ۱۳۳۸ (۱۹۵۹) | | ازدواج در تهران | ۲۹ آذر ۱۳۳۸ (۲۱ دسامبر ۱۹۵۹) | | تولد رضا پهلوی | ۹ آبان ۱۳۳۹ (۳۱ اکتبر ۱۹۶۰) | | تاج‌گذاری فرح با عنوان شهبانو | ۴ آبان ۱۳۴۶ (۲۶ اکتبر ۱۹۶۷) | | خروج محمدرضا و فرح پهلوی از ایران | ۲۶ دی ۱۳۵۷ (۱۶ ژانویه ۱۹۷۹) | | درگذشت محمدرضا پهلوی و پایان ازدواج | ۵ مرداد ۱۳۵۹ (۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰) |